Κυριακή, 10 Δεκεμβρίου 2017

Ο μαζικός πνιγμός προσκυνητών στον ποταμό Έβρο, το 1888

*Το δημοσίευμα της εφημερίδας "Βυζαντίς" στις 18 Ιουνίου 1888





Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης



                Από μικρό παιδί, άκουγα στο Διδυμότειχο για τον μαζικό πνιγμό 40 έως 50 ατόμων στον ποταμό Έβρο, στα τέλη του 19ου αιώνα, κατά τη διάρκεια του πανηγυριού που γίνεται στη γενέτειρά μου τη μέρα της Πεντηκοστής. Στο λεγόμενο και Καλέ Παναΐρ, στο τοπικό ιδίωμα. Και πάντα θεωρούσα ότι γύρω από το δραματικό αυτό γεγονός, είχαν πλεχθεί και μύθοι, αφού δεν έβλεπα πουθενά τεκμηρίωση.
                Το πανηγύρι αυτό τελείται εις ανάμνηση ενός γεγονότος της εποχής των σταυροφοριών. Τότε οι Δυτικοί σταυροφόροι (στην πραγματικότητα κακοποιά στοιχεία από τη Δυτική Ευρώπη, με τις ευλογίες του Πάπα) ήθελαν να ελευθερώσουν τους Αγίου Τόπους από τους Άραβες κατακτητές. Αλλά στην πορεία έπεφταν στα εδάφη της χριστιανικής βυζαντινής αυτοκρατορίας και σκότωναν, έκαιγαν, έκλεβαν… Μέχρι που το 1204 κατέκτησαν και την ίδια την Κωνσταντινούπολη.
Το Μάιο μάλλον του 1205 τα στρατεύματα των Λατίνων με αρχηγό τον Ερρίκο της Φλάνδρας, αδελφό του Βαλδουίνου Α΄ και διάδοχό του, έχοντας λεηλατήσει την ευρύτερη περιοχή της Θράκης, επιχείρησαν να καταλάβουν το ισχυρό φρούριο του Διδυμοτείχου, στην περιοχή του οποίου άρχισε να εκδηλώνεται η πρώτη αντίσταση κατά της Λατινοκρατίας.

*Πολιορκία βυζαντινού φρουρίου, από χειρόγραφο του Ιωάννη Σκυλίτζη

         Τότε πολιόρκησαν στενά το Διδυμότειχο, που κόντευαν να το κατακτήσουν. Οι κάτοικοι οι οποίοι ήταν μέσα στο κάστρο, πιεζόμενοι τρομερά από τους σταυροφόρους, έκαναν λιτανεία με την εικόνα του Χριστού και ω! του θαύματος, έπιασε μια φοβερή καταρρακτώδης βροχή. Φούσκωσαν τα ποτάμια, τα ρέματα και οι τάφροι γύρω από το βυζαντινό κάστρο. Οι σταυροφόροι υποχώρησαν, λύοντας την ασφυκτική πολιορκία τους. Το Διδυμότειχο σώθηκε, ως εκ θαύματος. Ο Νικήτας Χωνιάτης επιφανής Βυζαντινός αξιωματούχος και ιστορικός, που έζησε τα γεγονότα της κατάληψης της Κωνσταντινούπολης, καταγράφει το γεγονός της σωτήριας βροχής στο Διδυμότειχο με τα ακόλουθα λόγια: «Επί τω παροξυσμώ τούτω των Λατίνων, έδυ ο ήλιος, και πληρούται νεφών ο αήρ, και ραγδαίας βροχής θεόθεν αφορισθείσης εν τοις ανόπιν του Διδυμοτείχου μέρεσιν ο τω φρουρίω παραρρέων Έβρος διευρυνθείς υετώ και μέγας εκ μικρού του τότε φανείς τας πεδιάδας εξυδατοί, και τω στρατοπέδω των Λατίνων εξαπιναίως επικλυσθείς όπλα παρασύρει και μηχανάς, ίππους απάγει πολεμιστάς, άνδρας τον Αχέροντα δείκνυσιν».
*Εικόνα από τη λιτάνευση της εικόνας του Χριστού

                Έκτοτε και σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος τελείται στο Διδυμότειχο το Καλέ Παναΐρ, με βασική εκδήλωση τη λιτανεία της Δεσποτικής εικόνας του Χριστού, από τον ιερό ναό του Σωτήρος Χριστού στον μητροπολιτικό ιερό ναό του Αγίου Αθανασίου και τανάπαλιν. Οι κάτοικοι πιστεύουν, ότι ανάλογα με το πόσο βαριά αισθάνονται την εικόνα αυτοί που την μεταφέρουν στους ώμους τους, θα είναι και η χρονιά… Δηλαδή σκληρή ή όχι για τον κοσμάκη. Αρκετοί προσκυνητές διανυκτερεύουν την παραμονή στο ναό του Σωτήρος Χριστού. Ανήμερα της Πεντηκοστής, αμέσως μετά την πανηγυρική Θεία Λειτουργία, τελείται ο Εσπερινός της Γονυκλισίας και οι παριστάμενοι προσεύχονται γονατίζοντας πάνω σε φύλλα καρυδιάς. Ακολουθεί πανηγύρι πάνω στο λόφο του Κάστρου.
*Η αρχή του κειμένου του Δημητρίου Μανάκα στα "Θρακικά


Το περιστατικό του μαζικού πνιγμού στον Έβρο


                Ας επανέλθουμε όμως στον μαζικό πνιγμό, που πέρασε στις λαϊκές αφηγήσεις σαν παραμύθι. Έως ότου το 1963, ο αείμνηστος Δάσκαλος Δημήτριος Μανάκας, εξαίρετος γνώστης της ιστορίας της περιοχής δημοσίευσε στα «Θρακικά» πληροφορίες για το δραματικό αυτό γεγονός, που έγινε ακόμα και δημοτικό τραγούδι, το οποίο τραγουδιόταν σε ρυθμό ζωναράδικο. Συγκεκριμένα δημοσίευσε ένα κείμενο με τίτλο «Συλλογή αφηγήσεων, θρύλων, παραδόσεων και ιστορικών γεγονότων Διδυμοτείχου». Στο σημαντικό αυτό κείμενο ο Μανάκας αναφέρει ότι προσκυνητές στο Καλέ Παναΐρ από την απέναντι όχθη του ποταμού Έβρου, περνούσαν με μια σχεδία και έρχονταν στο Διδυμότειχο για την θεία λειτουργία, τη λιτανεία και το πανηγύρι. Η σχεδία δεν είχε μεγάλες δυνατότητες. Και εκείνη η τη χρονιά, το 1888 δηλαδή, 40-50 πανηγυριστές ήθελαν να περάσουν στην απ’ εδώ όχθη και παρά τις διαμαρτυρίες των βαρκάρηδων, μπήκαν όλοι μέσα, η σχεδία δεν τους άντεξε, βούλιαξε και χάθηκαν όλοι στα βαθιά νερά του Έβρου. Οι περισσότεροι πνιγμένοι ήταν νέοι στην ηλικία, αρραβωνιασμένα ζευγάρια και μάνες με μωρά παιδιά.
*Αφίσα του συλλόγου των Καστροπολιτών για το Καλέ Παναΐρ (2015)

                «Η είδησις μεταδοθείσα αμέσως- είχε γράψει ο Μανάκας- ανεστάτωσε το Διδυμότειχον και τους πανηγυριστάς, ματαιωθείσης πάσης περαιτέρω εκδηλώσεως».
                Από τότε, από το 1888 δηλαδή, το γεγονός αυτό είχε παραμείνει στη συλλογική λαϊκή μνήμη, αλλά πλην του Μανάκα δεν φαίνεται να έχει ασχοληθεί κανένας με την τεκμηρίωση αυτού του τραγικού περιστατικού. Τα χρόνια πέρασαν, οι μνήμες ατόνησαν, το γεγονός ξεχάστηκε ή σε άλλους έμεινε με το ερώτημα, αν όντως υπήρξε αυτός ο μαζικός πνιγμός.


Γεγονός ο πνιγμός


                Και όμως ο πνιγμός αυτός συνέβη και η είδηση διασώθηκε σε εφημερίδες της Κωνσταντινούπολης.
                Για παράδειγμα η εφημερίδα «Βυζαντίς» είχε γράψει στις 18 Ιουνίου 1888 ότι «φοβερά καταστροφή εγένετο την ημέραν της Πεντηκοστής εν Διδυμοτείω ής τας λεπτομερείας, επιστολή εκ της πόλεως ταύτης εκτίθησιν».
                Κατά την εφημερίδα στη θρησκευτική πανήγυρη αυτής της ημέρας, δηλαδή της Πεντηκοστής, συρρέει μεγάλο πλήθος χριστιανών της επαρχίας, ενώ την επόμενη μέρα τελείται παρόμοιο πανηγύρι στο χωριό Καραζαμχά, που απείχε δύο ώρες από το Διδυμότειχο, στο οποίο παρευρίσκονται οι πέραν του Έβρου (εννοεί δυτικά του ποταμού) κατοικούντες χριστιανοί.
                «Τεσσαράκοντα εκ των τελευταίων τούτων θέλοντες να μεταβώσιν εις την πανήγυριν   του χωρίου επέβησαν ακατίου, αλλά τούτο εκ της επισωρεύσεως εβυθίσθη αύτανδρον και ετάφησαν υπό τα ύδατα του ποταμού τεσσαράκοντα υπάρξεις» συνέχιζε η «Βυζαντίς». Μετά από πολλές προσπάθειες μόνο πέντε πτώματα ανασύρθηκαν από τον Έβρο.
                Υπάρχουν μερικές διαφορές από την αφήγηση του Μανάκα αν δηλαδή έρχονταν από απέναντι ή πήγαιναν απέναντι, αλλά καμιά σημασία δεν έχει αυτό. Οι άνθρωποι πνίγηκαν μέσα στο ποτάμι.
*Από το "Νεολόγο" της 17ης Ιουνίου 1888

                Μια άλλη εφημερίδα της Κωνσταντινούπολης, ο «Νεολόγος» έγραψε στις 17 Ιουνίου 1888, ότι «Θλιβερώτατον δυστύχημα αγγέλλεται εκ Διδυμοτείχου. Πολλοί κάτοικοι του Ουζούν Κιοπρού απελθόντες εις την πόλιν ταύτην επί ταις εορταίς επανέκαμπτον  εις τα ίδια τη 12η μεσούντος. Φθάσαντες εις τον ποταμόν Μαρίτσαν  όν επρόκειτο να διαβώσιν ηθέλησαν να επιβώσι πολλοί του προς διάβασιν εις την απέναντι όχθην  χρησιμεύοντος ακατίου , διότι επί του ποταμού, όστις εν τω μέρει τούτω έχει πλάτος 300 μέτρων, δεν υπάρχει γέφυρα».
                Παρά τις διαμαρτυρίες του επικεφαλής βαρκάρη 45 άτομα μπήκαν στο «ακάτιον» το οποίο άρχισε να πλέει προς την απέναντι όχθη. Δυστυχώς- κατά την εφημερίδα 2-3 επιβάτες κινήθηκαν με αποτέλεσμα το «ακάτιον» όπως ήταν γεμάτο, να ανατραπή και να βυθισθεί. Πνίγηκαν 33 νεόνυμφοι «ως επί το πολύ γυναίκες και κόραι μεμνηστευμέναι».
*Ο "Νεολόγος" της 18ης Ιουνίου 1888

                Η ίδια εφημερίδα την επομένη 18 Ιουνίου 1888, έγραψε συμπληρωματικά, ότι στο Διδυμότειχο «εκτός των αλλεπαλλήλων φόνων και κλοπών εσχάτως» την ημέρα της Πεντηκοστής, κατά την επιστροφή των πανηγυριστών «οι πέραν του Έβρου οικούντες 50 τον αριθμό, γυναίκες και παιδία επνίγησαν εν αυτώ, του ακατίου σεσηπότος και διαρραγέντος εν μέσω ποταμώ». Έγραψε ότι ανασύρθηκαν ακόμα και γυναίκες με παιδιά στις αγκαλιές τους και κατέληγε: «Σπουδαία απρονοησία της αρχής, ήτις ενοικιάζουσα το δικαίωμα των ακατίων  110 λίρας ετησίως δεν εφρόντισε να επιτηρή την στερεότητά των και επιβάλλη αυτήν τω εκμεταλλευτή, οπότε δεν θα εθρηνούμεν νυν την απώλειαν τόσων υπάρξεων».
*Η Δεσποτική εικόνα του Χριστού, η οποία λιτανεύεται


Το δημοτικό τραγούδι για τον πνιγμό


                Το μοιρολόγι που συνέθεσε η λαϊκή μούσα, διέσωσε ο Δημήτριος Μανάκας και είναι το ακόλουθο:

«Αλλάζουν μάνεις κι πιδιά
Κι πεθερές κι νύφεις.
Αλλάζ’ καημέν’ Λαμπράκινα
Δυο κουρίτσια κουπέλεις.
Τόνα βαζ’ του τιρλικάκ’
Κι τ’ άλλου του σκαλένιου τ’ (κεντητό φουστάνι)
Παίρνουν κηριά στα χέρια τ΄ς
Κι στου Χριστό πααίνουν.
Κι Άγιους Χριστός δεν σκώνουνταν
Κόσμους για να πιράσουν (εννοεί τη διέλευση κάτω από την λιτανευόμενη εικόνα)
Κανένας δεν κατάλαβει
Μόν’ γέροντας (εννοεί το Μητροπολίτη) κατάλαβει (μάλλον ειδοποιήθηκε έγκαιρα)
-Κόφτι πιδιά τις γκάϊντις σας
Κουρίτσια τα τραγούδια
Θα γίνει ένα φονικό
Ένα μεγάλο θάμα.
Θα χάσουν κόσμους τη ζουή τ’ς,
Γιατί καράβ’ μπατίκουσι (βούλιαξε)
Κι του καράβ’ μπατ’κώνει».


          Ο φίλος λαογράφος Πασχάλης Λιγούδης, από την Αλεξανδρούπολη, μου υπέδειξε και άλλη μια παραλλαγή δημοτικού τραγουδιού για τον πνιγμό στον ποταμό Έβρο. Το έχουν τραγουδήσει ο Χρόνης Αηδονίδης, ο Καρυοφύλλης Δοϊτσίδης, καθώς και άλλοι παραδοσιακοί μουσικοί της Θράκης. Είναι η ακόλουθη:

 "Στου Δημοτκου πανγκύρ' θα γέν'
 πανγκύρ' κι παναΐρι. 
Θα πάει κόσμους στου παναΐρ, 
θα παν' κι περακλιώτες (από τα πέρα χωριά). 
Στου πάϊμα καλά παέν' 
στου γυρισμό φαρμάκι. 
Κι καϊκτσής τους λάληση 
κι καϊκτσής τους λέει. 
Μην ανιβαίντι βρε πιδιά
 μην ανιβαίντι ούλνοι. 
Κι του καϊκ' μπατίρντισι 
κι του καϊκ' μπατίρτσι...."  



           Και η άλλη εκτέλεση με τον Καρυοφύλλη Δοϊτσίδη και τις κόρες του Θεοπούλα και Λαμπριάννα



           Μια άλλη εκδοχή δημοτικού άσματος για τον πνιγμό τραγούδησε στον λαογράφο Πασχάλη Λιγούδη η κ. Χρυσανίδου Αναστασία, που κατάγεται από τους Ψαθάδες Διδυμοτείχου. Το άκουσε από τη γιαγιά της.


   
           Όταν συνέβη ο πρωτοφανής αυτός πνιγμός, μητροπολίτης Διδυμοτείχου ήταν ο Μεθόδιος Αρώνης, ο οποίος ποίμανε την περιοχή από το 1878 έως το 1893.
           Ήταν τότε το 1888, μια μαύρη μέρα, μια τόση άσχημη Πεντηκοστή για το Διδυμότειχο, που εξακολουθεί όμως να θυμάται εκείνη την πολιορκία των σταυροφόρων και το θαυματουργό κατακλυσμό και να τιμά την επέτειο.


Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης
  
*Η λιτάνευση της εικόνας του Χριστού



23 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Eleni Rantzoudi
Ευχαριστούμε για την αναβίωση της ιστορικής μνήμης! Το Καλέ Παναϊρ είναι θεσμός στην πόλη του Διδυμοτείχου αλλά δεν γνώριζα την σύνδεση του με την πολιορκία των σταυροφόρων,

Ανώνυμος είπε...

Litsa Kampakaki
Κε Παντελή ευχαριστώ για την τεκμηριωμένη αναφορά στο γεγονός αυτό..

Ανώνυμος είπε...

Ιφιγένεια αγγελοπουλου
Μπράβο εξαιρετικό. Όπως πάντα αυτά που δημοσιεύεις άγνωστα και πολύ ενδιαφέροντα

Ανώνυμος είπε...

Ευάγγελος Κουρδάκης
Ο παπου χριστοδουλος αστρακης ηταν στην κοιλια της μανας του το 1888,,,,,,ο πατερας του με την μανα του σαν νιοπαντρο ζευγαρι πηγαν στον χριστο,,,,,,στην επιστροφη η μανα του επειδη ηταν απο το παλιο κωστη του ειπε να πανε πρωτα στο χωριο της να δει τους γονεις της και τα αδερφια της ,,,,,ανεβηκαν στο σιαλι και στην μεση της διαδρομης βουλιαξαν ,αλλα αυτος ηξερε μπανιο και τραβηξε και την γυναικα του και σωθηκαν ,,,,,,,,το 1888 μετα γεννηθικε ο παπου χριστοδουλος που εζησε στις παλιες ψαθαδες και μετα προσφυγας στην κυανη,,,,,απογονοι του υπαρχουν ,,,ο τελευταιος γιος του που ζει στην παιανια και εγγονια με δισεγγονα στην κυανη,,,,,,,,,,πραγματικο γεγονος που μεταδιδεται απο στομα σε στομα απο τους παλιοτερους,,,,,,,,,

SITALKIS είπε...

Πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία αυτή που μας έγραψες Βαγγέλη.

Ανώνυμος είπε...

Υβοννη Συρμοπουλου Ευχαριστούμε για τις τόσο ενδιαφέρουσες δημοσιεύσεις.

Ανώνυμος είπε...

Kostas Patialiakas
Αγαπητέ μου φίλε πόσο κιλά σκόνης πέταξες για να βρεις στοιχεία για το θλιβερό αυτό γεγονός; Θερμά συγχαρητήρια!!!! Την παραμονή της Πεντηκοστής η συγχωρεμένη γιαγιά μου με πήγαινε στην Εκκλησία του Χριστού, γιατί άργούσα να περπατήσω και περισσότερο να μιλήσω!!!

Ανώνυμος είπε...

Δημήτρης Βραχιόλογλου
Είσαι καταπληκτικός Παντελή...."Απιαστος".....

Ανώνυμος είπε...

Νίνα Γκούδλη
Παντελή με συγκλόνισε η ιστορία σου!...Πολλοί άνθρωποι στο πέρασμα των χρόνων έχουν χάσει τη ζωή τους στα νερά του 'Eβρου και συνεχίζουν να χάνονται!.....
Σ' ευχαριστώ για την υπέροχη ανάρτηση σου με την εκκλησία της καρδιάς μου!...

Ανώνυμος είπε...

Vaia Grammenidou
Τέλειο, ευχαριστούμε καλές γιορτές

Ανώνυμος είπε...

Θεοπουλα Δεβετζη
Σ'ευχαριστώ πολύ Παντελή. Πρώτη φορά το ακούω.

Ανώνυμος είπε...

Ζήσης Χατζηπασχάλης
ΠΑΝΤΕΛΗ ΚΑΛΗ ΣΟΥ ΜΕΡΑ. ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΒΙΩΣΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ... ΤΟ ΚΑΛΕ ΠΑΝΑΊ΄Ρ.... ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΓΝΩΡΙΖΑ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ ΠΝΙΓΜΟ ΣΤΟΝ ΠΟΤΑΜΟ ΕΒΡΟ ΤΩΝ 40 ΑΤΟΜΩΝ ΤΟ 1888. ΕΥΤΥΧΩΣ ΠΟΥ ΕΣΥ ΠΑΝΤΑ ΜΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΝΕΙΣ. ΚΑΛΟ ΣΟΥ ΜΕΣΗΜΕΡΙ

Ανώνυμος είπε...

Angeliki T Greek
Thank you, for another amazing article!

Ανώνυμος είπε...

Χάρης Αντωνακούδης
Αυτή ειδικά η δημοσίευση είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για όλους μας μια και όλοι έχουμε κάποιες αναμνήσεις από το Καλέ Παναΐρ. Παντελή σε ευχαριστώ.

Ανώνυμος είπε...

ΠΑΣΧΑΛΗΣ ΛΙΓΟΥΔΗΣ
Παντελή, σ' ευχαριστούμε για τις πολύ ενδιαφέρουσες έρευνές σου που φωτίζουν την Ιστορία του Διδυμοτείχου. Για τον πνιγμό των πανηγυρτζήδων που έρχονταν από τα απέναντι χωριά υπάρχει και σχετικό τραγούδι που το ακούμε από το Χρόνη Αηδονίδη.
"Στου Δημοτκου πανγκύρ' θα γέν' πανγκύρ' κι παναϊρι. Θα πάει κόσμους στου παναϊρ , θα παν' κι περακλιώτες (από τα πέρα χωριά). Στου πάϊμα καλά παέν' στου γυρισμό φαρμάκι. Κι καϊκτσής τους λάληση κι καϊκτσής τους λέει. Μην ανιβαίντι βρε πιδιά μην ανιβαίντι ούλνοι. Κι του καϊκ' μπατίρντισι κι του καϊκ' μπατίρτσι...."
Εδώ φαίνεται καθαρά ότι ο πνιγμός έγινε κατά την επιστροφή των πανηγυρτζήδων !!!! (Στου πάϊμα καλά παέν' στου γυρισμό φαρμάκι..)

SITALKIS είπε...

Ευχαριστώ πολύ Πασχάλη. Πιστεύω πως σε διάφορα χωριά, ίσως να υπάρχουν και άλλες παραλλαγές. Το τραγούδι με τον Αηδονίδη, δεν έτυχε να το ακούσω. Αν υπάρχει στο You Tube θα ήθελα να το ακούσω.

Ανώνυμος είπε...

Kiriaki Vretos
Yperoxo. Den to gnoriza.

Ανώνυμος είπε...

Δημήτριος Χατζηπουλίδης
Απίθανη ιστορία. Δεν είχα ακούσει τίποτα γι αυτό. Τραγικό .

Ανώνυμος είπε...

Elpida Varipati
ΚΑΛΕ ΠΑΝΑϊΡ λοιπόν. Πάλι με δίδαξες.
Λυπάμαι για τον πνιγμό κ δη που αφορούσε προσκυνητές.
Υπέροχη η γραφή σου.💓

Ανώνυμος είπε...

Νίνα Γκούδλη
Συγχαρητήρια Παντελή για τον αγώνα τεκμηρίωσης των όσων γράφεις. Σε διαβάζω πάντα θαυμάζοντάς σε.

Ανώνυμος είπε...

Georgia Mpetzios
Σε ευχαριστω παρα πολυ Παντελη γι΄ αυτην την ωραια αληθινη ιστορία του Διδυμοτειχου... της πατριδος μου...

Ανώνυμος είπε...

Louloudakis Dimitris
Αξιολογη οπως παντα πληροφορια σας για την ενημερωση μας... ενα γεγονος που αρκετοι δεν το γνωριζαμε για την οδυνηρη καταληξη του... σας ευχαριστουμε!!

ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ είπε...

Μαντας Ινδιανος
Ήξερα μόνο το τραγούδι . Όταν ρώτησα για το γεγονός , μου είπαν αόριστα <>....

LinkWithin

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...