*Περιγραφή Αμερικανού
υποπλοιάρχου
*Επίσκεψη στα Μουδανιά
και στην Προύσα
* «Κείτονταν στο έδαφος 100 πτώματα Ελλήνων»
*«Είδα Τούρκους να σκοτώνουν Έλληνες στρατιώτες»
Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης
Τα Μουδανιά είναι μια πόλη, που ανακαλεί
στις μνήμες των Θρακών, τραγικές στιγμές, οι οποίες συνδέονται με την άδικη
παραχώρηση της Ανατολικής Θράκης στην Τουρκία. Βρίσκονται στη Βιθυνία της
Μικράς Ασίας, δεξιά στον κόλπο της Νικομήδειας ( σήμερα Izmit), νοτιοανατολικά
του Βοσπόρου στη Θάλασσα του Μαρμαρά (Προποντίδα). Τα Μουδανιά ήταν ελληνική
πόλη κτισμένη στη θέση της αρχαίας Μυρλείας, αποικία της Κολοφώνος. Σήμερα η
πόλη αποτελεί έδρα της ομώνυμης περιφέρειας με πληθυσμό 77.461 κατοίκους και διοικητικά
ανήκει στην επαρχία Προύσας.
Στις 28 Σεπτέμβριο του 1922 (με το παλαιό ημερολόγιο) υπογράφηκε η Ανακωχή γνωστή και ως Συνθήκη των Μουδανιών. Το μέγιστο τραύμα στην ψυχή των Θρακών…
Ωστόσο η περιοχή των Μουδανιών λίγες μέρες πριν την φοβερή εκείνη συνθήκη, έζησε και αυτή δραματικές στιγμές από την Μικρασιατική Καταστροφή. Το λιμάνι της χρησιμοποιήθηκε για την αναχώρηση των καταδιωκόμενων Μικρασιατών προσφύγων, και στρατιωτών, που ήθελαν να σωθούν από τις σφαγές, στις απέναντι ακτές της Ανατολικής Θράκης, που ήταν ακόμα ελληνική… Ταυτόχρονα περνούσαν συνεχώς και στρατεύματα, που έπρεπε να περάσουν απέναντι, καθώς υποχωρούσαν. Επικρατούσε δηλαδή μεγάλη αναστάτωση.
Πρόκειται για αυθεντική περιγραφή της ατμόσφαιρας, που επικρατούσε εκείνη την εποχή στη Μουδανιά.
Στις 11 Σεπτεμβρίου 1922, κατέπλευσε στο λιμάνι των Μουδανιών το αμερικανικό πολεμικό πλοίο U.S.S.C. #96, με κυβερνήτη τον υποπλοίαρχο Andrew H. Addoms του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ. Η αναφορά του προς τη Ουάσιγκτον σχετικά με τις συνθήκες οι οποίες επικρατούσαν εκεί, (βρίσκεται σήμερα στα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ) περιέχει χαρακτηριστικές εικόνες της δραματικής εκείνης συγκυρίας.
Έχει ενδιαφέρον και η ιστορία του πλοίου αυτού, που ήταν ένα αμερικανικό ανθυποβρυχιακό καταδιωκτικό (submarine chaser) κλάσης SC-1, το οποίο ναυπηγήθηκε κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ναυλοχούσε αρχικά στην Κέρκυρα στον όρμο Γουβιά, επιτηρώντας την Αδριατική για τις κινήσεις των Γερμανικών σκαφών. Στα τέλη του 1923 εξετάστηκε το ενδεχόμενο πώλησής του στην κυβέρνηση της Τουρκίας για τελωνειακή χρήση, αίτημα που απορρίφθηκε λόγω των διεθνών συνθηκών περιορισμού των εξοπλισμών. Τελικά, αφού αφαιρέθηκε ο στρατιωτικός του εξοπλισμός, πουλήθηκε τον Μάρτιο ή Απρίλιο του 1924 στον Έλληνα εφοπλιστή Ιωάννη Κωνσταντινίδη.
Η αφήγηση του Andrew H. Addoms
«Κατά την άφιξή μου, υπήρχαν ένα βρετανικό και δύο γαλλικά αντιτορπιλικά, τα οποία βρίσκονταν εν πλω αλλά ακίνητα (σε κατάσταση αναμονής), έχοντας υψώσει τις πολεμικές τους σημαίες στους ιστούς της πλώρης και του κύριου ιστού, σε απόσταση περίπου τριών τετάρτων του μιλίου από την ακτή. Βλέποντας αυτή την κατάσταση, πλησίασα το βρετανικό αντιτορπιλικό, επικοινώνησα μαζί τους και έμαθα από τον κυβερνήτη ότι μόλις είχαν δεχθεί πυρά από τα προελαύνοντα τουρκικά στρατεύματα, μέσω ενός πυροβόλου πεδίου μάχης, το οποίο εκείνος εκτίμησε ότι ήταν διαμετρήματος περίπου 3 ιντσών. Επί του σκάφους βρίσκονταν εκείνη τη στιγμή περίπου 100 άνδρες, όλοι γυμνοί, οι οποίοι, όπως με ενημέρωσε ο κυβερνήτης, ήταν Έλληνες στρατιώτες που είχαν φτάσει κολυμπώντας από την ακτή. Την ίδια στιγμή, περίπου σαράντα ή πενήντα άτομα βρίσκονταν μέσα στο νερό, κολυμπώντας προς το πλοίο του, ενώ ένας αριθμός ατόμων κολυμπούσε επίσης προς τα γαλλικά αντιτορπιλικά».
Μετά από το θέαμα αυτό που αντίκρισε ο Αμερικανός υποπλοίαρχος, απομάκρυνε το σκάφος του σε απόσταση περίπου δύο μιλίων από την ακτή για να αναμείνει τις εξελίξεις. Με τους ελάχιστους άνδρες που είχε στο σκάφος, δεν ήταν όπως φαίνεται, σε θέση να παραμείνει εν πλω κατά τη διάρκεια της νύχτας. Έτσι πλησίασε ξανά το βρετανικό αντιτορπιλικό "Sepoy" σε απόσταση που επέτρεπε την επικοινωνία και μετά από συνεννόηση του κυβερνήτη, προσδέθηκε στο πλευρό του. Εκείνη τη στιγμή, όπως αντιλήφθηκε ο Αμερικανός αξιωματικός, ο Άγγλος κυβερνήτης έλαβε εντολή από τον Ναύαρχό του, που διοικούσε στην Κωνσταντινούπολη, να μην επιβιβάσει άλλους πρόσφυγες σε καμία περίπτωση. Στη συνέχεια, το πλοίο απομακρύνθηκε από την ακτή σε απόσταση περίπου δύο μιλίων, παίρνοντας και μαζί του και το αμερικανικό. Περίπου στις 9:30, ο Άγγλος κυβερνήτης έλαβε διαταγή να πλεύσει προς την Κωνσταντινούπολη, οπότε το αμερικανικό πλοία προσδέθηκε στο γαλλικό αντιτορπιλικό "Somali". Λίγο αργότερα, το γαλλικό αντιτορπιλικό κινήθηκε σε θέση περίπου μισού μιλίου από την ακτή και αγκυροβόλησε εκεί, όπου παρέμειναν τα δύο πολεμικά σκάφη κατά τη διάρκεια της νύχτας. Δεδομένου ότι οι Τούρκοι κατείχαν εκείνη τη στιγμή την πόλη, δεν επιχείρησε ο υποπλοίαρχο A.H. Addoms να αποβιβαστεί στην ακτή εκείνο το βράδυ.
Έτσι ξημέρωσε η 12η Σεπτεμβρίου 1922 και αποβιβάστηκαν στις 8 το πρωί στην ακτή των Μουδανιών.
Οι Τούρκοι. είχαν ολοκληρώσει την
κατάληψη των Μουδανιών. Υπήρχαν εκεί Γαλλικές δυνάμεις κατοχής, περίπου 200
άνδρες, που φρουρούσαν τις εγκαταστάσεις του Γαλλικού σιδηροδρόμου και το
σύνολο σχεδόν των προσφύγων που είχαν καταφύγει στον χώρο εκείνο. Οι δυνάμεις
αυτές παρείχαν προστασία και στους πρόσφυγες, αποτρέποντας τυχόν παρενοχλήσεις
τους από τα τουρκικά στρατεύματα που συνέχισαν να εισέρχονταν. Μέσω του Γάλλου
διοικητή στην ξηρά, ο υποπλοίαρχος A.H. Addoms διευθέτηση τη μετάβασή του στην
Προύσα, με ένα φορτηγό αυτοκίνητο που έστελναν προς τα εκεί.
Δολοφονία Ελλήνων στρατιωτών κάτω από γέφυρα
Την επομένη, ημέρα Σάββατο στις 11:15, αναχώρησε για την Προύσα με ένα φορτηγό αυτοκίνητο 5 τόνων, το οποίο έφερε γαλλική σημαία. Στο όχημα επέβαιναν επίσης ένας Γάλλος στρατιώτης και ένας εκπρόσωπος του Γάλλου Ύπατου Αρμοστή στην Κωνσταντινούπολη. Στο πρώτο μίλι έξω από την πόλη, συνάντησαν εξαιρετικά πυκνή κίνηση, καθώς έπρεπε να διασχίσουν τον δρόμο, ανάμεσα σε τουρκικές φάλαγγες μεταφοράς πυρομαχικών και στρατευμάτων, που έρχονταν, ενώ παράλληλα χρειαζόταν να ελιχθούν ανάμεσα στα συντρίμμια, που είχαν γεμίσει οι δρόμοι.
«Περίπου 2 μίλια έξω από την πόλη, περάσαμε από έναν ελαιώνα όπου
κείτονταν στο έδαφος περίπου 100 πτώματα Ελλήνων, οι οποίοι είχαν απογυμνωθεί
πλήρως από όλα ρούχα, καθώς το σημείο αυτό, ήταν προφανώς πεδίο πρόσφατης μάχης-
ανέφερε ο Αμερικανός υποπλοίαρχος. Όταν βρισκόμασταν περίπου 10 μίλια έξω από
τα Μουδανιά και πλησιάζαμε σε μια ψηλή γέφυρα πάνω από ένα ρέμα, ακούστηκε ένας
πυροβολισμός από τουφέκι. Κοιτάζοντας έξω από το φορτηγό, είδα Τούρκους
στρατιώτες να σκοτώνουν τρεις Έλληνες στρατιώτες στην όχθη, κάτω από τη γέφυρα.
Αφού σκότωσαν τους άνδρες αυτούς, οι Τούρκοι στρατιώτες τούς αφαίρεσαν τα
ρούχα. Ρώτησα ποιος ήταν ο λόγος γι' αυτό και ο Τούρκος αξιωματικός απάντησε
ότι οι άνδρες αυτοί είχαν επιχειρήσει να ανατινάξουν τη γέφυρα. Πιστεύω πως
αυτό είναι αναμφίβολα ψευδές· το πιθανότερο είναι ότι επρόκειτο για Έλληνες
αιχμαλώτους που προσπαθούσαν να δραπετεύσουν, ή ίσως οι Τούρκοι απλώς βρήκαν
την ευκαιρία να τους εξοντώσουν. Περίπου ένα μίλι πιο κάτω, συναντήσαμε μια
ομάδα Ελλήνων αιχμαλώτων που οδηγούνταν προς την Προύσα, υπολογίζω πως ήταν
περίπου 3.000 άτομα. Στις 2:00 μ.μ. φτάσαμε στην Προύσα και, κατευθυνόμενοι
προς την οικία του Γάλλου προξενικού πράκτορα, περάσαμε μέσα από την ελληνική
συνοικία, δηλαδή το τμήμα όπου κατοικούσαν οι εύποροι Έλληνες».
Η συνοικία αυτή, καθώς και μια πολύ μεγάλη ελληνική εκκλησία, είχαν καεί από τους Έλληνες κατά την υποχώρησή τους, είχε την άποψη ο Addoms. Ανέφερε επίσης ότι κατά τη διάρκεια της διαδρομής, κάθε χωριό από το οποίο πέρασε, είτε ήταν ελληνικό, τουρκικό ή αρμενικό- είχε καεί από τους Έλληνες καθώς υποχωρούσαν προς τα Μουδανιά. Άλλωστε και σε δημοσιεύματα Αθηναϊκών εφημερίδων αναφέρεται ότι κατά την υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων σημειώθηκε εμπρησμός της τουρκικής συνοικίας στις 30 Αυγούστου.
Στην Προύσα ο Αμερικανός αξιωματικός αποβιβάστηκε από το φορτηγό μπροστά στην οικία του Γάλλου προξένου και από εκεί πήγε μαζί με τη δεσποινίδα Jilson, η οποία τον συνόδευε, στο αμερικανικό σχολείο της Προύσας, του οποίου ήταν διευθύντρια.
Εκεί διαπίστωσαν ότι και τα δύο σχολεία της ήταν άθικτα και στη συνέχεια έκαναν μια σύντομη βόλτα στην πόλη. Όλοι οι Έλληνες και όλοι οι Αρμένιοι, εγκατέλειψαν την Προύσα και κατέφυγαν στα Μουδανιά. Οι αρμενικές συνοικίες δεν είχαν καεί, αλλά από την άφιξη των τουρκικών στρατευμάτων είχαν λεηλατηθεί. Η δεσποινίς Jilson, η οποία μιλούσε άπταιστα τουρκικά, αρμενικά και ελληνικά, και ο Addoms, πήγαν στη συνέχεια να επισκεφτούν τον Τούρκο στρατηγό Σουκρί Χαϊλί Πασά. Ο σκοπός του Αμερικανού όταν τον είδε ήταν να βεβαιωθεί αν οι πρόσφυγες που βρίσκονταν σε τόσο άθλια κατάσταση θα μπορούσαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους με κάποιο βαθμό ασφάλειας και σιγουριάς ότι πλέον δεν θα τους ενοχλούσαν. Απάντησε ότι αυτό ήταν ένα θέμα που τέθηκε υπό τον έλεγχο του τοπικού νομάρχη.
Στη συνέχεια οι Αμερικανοί επισκέφτηκαν τον νομάρχη Νουμάν Μπέη, και ρώτησαν το ίδιο πράγμα. Αυτός είπε ότι θα ήταν αδύνατο να επιστρέψουν προς το παρόν, αλλά ότι η Τουρκική επιτροπή προσφύγων, θα συνεδρίαζε εκείνο το βράδυ και θα αποφάσιζε για το ζήτημα αυτό, και ότι θα τους ενημέρωνε για την απόφασή τους την επόμενη μέρα.
Κατόπιν, επέστρεψαν στον Γάλλο πρόξενο και είχαν μια αρκετά εκτεταμένη γενική συζήτηση μαζί του. Μεταξύ άλλων, δήλωσε ότι οι Αρμένιοι τόσο στην Προύσα όσο και στα γύρω χωριά είχαν συμμετάσχει σε πολύ μεγάλο βαθμό στις λεηλασίες των Ελλήνων εναντίον Τούρκων και τουρκικών. Δήλωσε επίσης ότι οι Έλληνες αιχμάλωτοι που είχαν ήδη φτάσει στην Προύσα είχαν απογυμνωθεί από όλα τα ρούχα τους εκτός από τα εσώρουχά τους και στη συνέχεια είχαν μεταφερθεί στην περιοχή της Στρατιωτικής Σχολής στον λόφο πίσω από την πόλη. Παρόλο που υπέβαλε αιτήματα στις Τουρκικές αρχές για την επιστροφή των προσφύγων, οι παρατηρήσεις του Addoms στα Μουδανιά, καθ' οδόν, και στην ίδια την Προύσα τον έπεισαν ότι η τεράστια ζημιά που προκλήθηκε στους Τούρκους και στις περιουσίες τους, θα δημιουργούσε τέτοια πικρία εναντίον των Ελλήνων και των Αρμενίων, που θα ήταν αδύνατο να επιστρέψουν στα σπίτια τους για πολλά χρόνια. Αυτά έλεγε ο Γάλλος…
Η επιστροφή προς Μουδανιά
Στις 5:00 μ.μ. αναχώρησαν επιστρέφοντας στα Μουδανιά. Η διέλευση μέσα από τους δρόμους της Προύσας ήταν εξαιρετικά αργή, καθώς ήταν γεμάτοι από… Τουρκάλες, οι οποίες, όπως του είπαν κάποιοι, έβγαιναν έξω… για πρώτη φορά έπειτα από αρκετά χρόνια, με συγκεκριμένο σκοπό να παρακολουθήσουν τη διέλευση των Ελλήνων αιχμαλώτων!!! Λίγο έξω από την πόλη, πέρασαν δίπλα από μια φάλαγγα Ελλήνων αιχμαλώτων, ο αριθμός των οποίων είχε πλέον φτάσει τους 5.000 με 6.000 άνδρες. Η υπόλοιπη διαδρομή προς τα Μουδανιά κύλησε χωρίς απρόοπτα, αν και συνάντησαν μεγάλες φάλαγγες με τουρκικά εφόδια κάθε είδους, τα οποία μεταφέρονταν με καμήλες, άλογα, μουλάρια, κάρα και φορτηγά. Το συνολικό μήκος αυτής της πομπής ήταν πιθανότατα περίπου 7 μίλια.
Στα Μουδανιά έφτασαν γύρω στις 8:00 μ.μ. Άρχισαν αμέσως τις διαδικασίες επιβίβασης, αλλά καθ' οδόν η δεσποινίς Jilson συνάντησε πολλές από τις πρώην μαθήτριές της. Επιθυμώντας να μεριμνήσει για αυτές, o Addoms τη βοήθησε να βρει και να ναυλώσει ένα μικρό σκάφος στο λιμάνι, προκειμένου να μεταφέρει τους ανθρώπους εκείνους στην Κωνσταντινούπολη. Απευθύνθηκαν στον Τούρκο στρατιωτικό διοικητή και εξασφάλισαν την άδεια για την αναχώρησή τους.
Βρισκόμαστε πλέον στις 13 Σεπτεμβρίου 1922.
Ο Addoms αποβιβάστηκε στην ακτή στις 8:00 π.μ. Εκεί συνάντησε έναν Αμερικανό πολίτη (με πολιτογράφηση), αρμενικής καταγωγής, ο οποίος δήλωσε ότι είχε ναυλώσει ένα μικρό σκάφος, χωρητικότητας περίπου 60 ατόμων, και ζητούσε άδεια για να επιβιβάσει πρόσφυγες. Επισκέφθηκε τον στρατιωτικό διοικητή και έλαβα αμέσως την άδεια. Παράλληλα, ρώτησα το διοικητή αν θα μπορούσε να επιτραπεί σε αυτούς τους πρόσφυγες να επιστρέψουν στα σπίτια τους. Εκείνος απάντησε πως το θεωρούσε πολύ κακή ιδέα, προσθέτοντας ότι επειγόταν να τους απομακρύνει από τα Μουδανιά, ώστε να μπορέσει να «καθαρίσει» την πόλη. Η κατάσταση στην οποία είχε φτάσει πλέον ήταν απελπιστική, λόγω της δυσοσμίας από τα πτώματα ανθρώπων και ζώων!!! Έτσι είχαν καταντήσει τα Μουδανιά…
Από τη συζήτηση που είχα μαζί του, η οποία διήρκεσε αρκετή ώρα, ο υποπλοίαρχος κατέληξε σε δύο συμπεράσματα: (1) Ότι επιθυμούσε ο Τούρκος διοικητής διακαώς να απομακρυνθούν οι Έλληνες και οι Αρμένιοι από τη Μικρά Ασία οριστικά. (2) Φοβόταν πως τα στρατεύματά του ενδέχεται σύντομα να βγουν εκτός ελέγχου, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει σφαγή.
Το δράμα των προσφύγων στην προβλήτα
Ο Addoms επέστρεψε στην προβλήτα και περιηγήθηκε στα σημεία όπου βρίσκονταν οι πρόσφυγες. Σχεδόν όλοι οι άνδρες είχαν ήδη απομακρυνθεί· μάλιστα, είδε αρκετές ομάδες τους να οδηγούνται από Τούρκους, «τσέτες» (συμμορίτες) ή ληστές. Δεν του είχε μείνει- ομολογούσε- καμία αμφιβολία ότι αυτοί οι άνθρωποι θα οδηγηθούν στο εσωτερικό της χώρας και θα εξοντωθούν.
«Η κατάσταση των προσφύγων είναι πλέον εξαιρετικά επισφαλής, καθώς στερούνται ουσιαστικά τροφής και δεν έχουν καθόλου νερό. Οι λεηλασίες- σε μικρή κλίμακα προς το παρόν- έχουν ήδη ξεκινήσει, τόσο από Τούρκους στρατιώτες όσο και από άτομα, που ακολουθούν το στράτευμα, και δεν θα αργήσει η στιγμή που θα τους έχουν αφαιρέσει ό,τι κατέχουν ακόμα οι πρόσφυγες. Επιπλέον, οι Τούρκοι στρατιώτες τούς έχουν δηλώσει ότι πρόκειται να σφαγιαστούν όλοι και ότι θα τους κλέψουν τα πάντα. Ως αποτέλεσμα, οι πρόσφυγες βρίσκονται πλέον σε κατάσταση απόλυτου τρόμου, γεγονός που καθιστά επιτακτική την άμεση λήψη μέτρων, εάν πρόκειται να σωθούν». Αυτή ήταν η διαπίστωση του Αμερικανού όταν είδε τους πρόσφυγες από κοντά.
Στις 11 π.μ. αποσύρθηκαν όλα τα γαλλικά στρατεύματα και στις 12 απέπλευσαν. Έτσι, στο λιμάνι παρέμειναν μόνο ένα γαλλικό αντιτορπιλικό και το πλοίο των ΗΠΑ. Στις 12:30 επέστρεψε και ο Addoms στο πλοίο μου και στη 1 έλαβε διαταγές να κατευθυνθεί προς την Κωνσταντινούπολη. Επισκέφθηκα τον κυβερνήτη του γαλλικού αντιτορπιλικού "Pousreg" και συνεννοήθηκε μαζί του ώστε να φιλοξενήσουν τη δεσποινίδα Jilson και τη δεσποινίδα Hinman για τη νύχτα, καθώς οι ίδιες επιθυμούσαν διακαώς να παραμείνουν στα Μουδανιά για να προσφέρουν όποια βοήθεια μπορούσαν, προτού μεταβούν αργότερα στο σχολείο τους στην Προύσα. Στις 2:20 απέπλευσαν και στις 5:50 έφτασαν στην Κωνσταντινούπολη.
Εν τω μεταξύ από την περιοχή των Μουδανιών έγινε η υποχώρηση του βόρειου τμήματος των ελληνικών δυνάμεως. Ανατολικότερα στο Νεοχώριο, είχε γίνει και η αιχμαλωσία της ΧΙ Μεραρχίας και του διοικητή της υποστράτηγου Κλαδά, ο οποίος το 1923 ανταλλάχθηκε με τον αιχμάλωτο συνταγματάρχη Τζαφέρ, Ταγιάρ.
Μερικές μέρες αργότερα οι στρατηγοί των συμμάχων της Αντάντ συνεδρίασαν στη Μουδανιά και κατ’ εντολήν των κυβερνήσεων τους θυσίασαν την Ανατολική Θράκη δίνοντας «γην και ύδωρ» στον Μουσταφά Κεμάλ, για να μην τεθούν τα Στενά υπό την επήρεια των Σοβιετικών, με τους οποίους είχε στενή συνεργασία ο Κεμάλ, ο οποίος το έπαιζε δίπορτο, υπογράφοντας κρυφές συμφωνίες με Γάλλους και Ιταλούς.
Η Ανατολική Θράκη ήταν η Ιφιγένεια του 20ου αιώνα.
Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης
ΠΗΓΗ
