Οι μέρες της απελευθέρωσης του Έβρου το 1944. «Με σημαίες και με τραγούδια…».

*Ο κόσμος του Διδυμοτείχου γιορτάζει την απελευθέρωση από το Ναζιστικό ζυγό. Η μεγαλη εκδήλωση έγινε στο γήπεδο της πόλης. Εικονίζονται ο επικεφαλής του ΕΑΜ Μιχάλης Παρασχίδης και ο υπεύθυνος ασφαλείας Ανέστης Τάσιογλου.

 

 

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

 

          Απελευθέρωση της Ελλάδας από του Ναζί, άρχισε από την νομό Έβρου, το καλοκαίρι του 1944.  Είναι γνωστό ότι το Διδυμότειχο- η πρώτη πόλη που απελευθερώθηκε με μάχη από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ- ένιωσε τον αέρα τη λευτεριάς στις 29 Αυγούστου. Ο κόσμος ξεχύθηκε στους δρόμους με σημαίες και με τραγούδια, ανύποπτος για το δράμα του εμφυλίου που θα έρχονταν λίγο αργότερα να βυθίσει τη χώρα, σε ερείπια. Μαζί με το θάνατο, το δάκρυ, την οδύνη και το μίσος.

          Πολλοί σήμερα, αγνοούν τα γεγονότα της απελευθέρωσης και την ατμόσφαιρα που επικράτησε τότε, τους πρώτους μήνες Θα επιχειρήσουμε σήμερα να αντιληφθούμε, τι επικρατούσε τότε στον Έβρο, με βάση τις πληροφορίες που ανιχνεύονται στα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ  (και στη συλλογή Vlanton). Είναι γνωστό ότι η περιοχή του νομού Έβρου, που είχε παραμείνει υπό Γερμανική κατοχή και δεν είχε παραχωρηθεί στη Βουλγαρία, βρέθηκε στο ενδιαφέρον των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών, οι οποίες με αλλεπάλληλες αναφορές , ενημέρωναν την Ουάσιγκτον για τις εξελίξεις στον κρίσιμο αυτό νομό.

          Μέχρι τις 2 Σεπτεμβρίου 1944, o Bόρειος Έβρος συμπεριλαμβανομένων του Διδυμοτείχου, της Ορεστιάδας και του Πυθίου, είχαν απελευθερωθεί. Η πολιτική διοίκηση που ανέλαβαν οι δυνάμεις του ΕΑΜ λειτουργούσε στην αρχή ομαλά και αποτελεσματικά. Σύμφωνα με τον διοικητή των αντάρτικων δυνάμεων στο Διδυμότειχο, οι αντάρτες πολεμούσαν ακόμα κοντά στο Σουφλί ενάντια στη γερμανική φρουρά (εκτιμώμενη σε 200 άνδρες) και στις ενισχύσεις (500-600) που έφτασαν από την Αλεξανδρούπολη την 1η Σεπτεμβρίου.

Η πειθαρχία μεταξύ των ανταρτών έδειχνε να είναι καλή. Ήταν  ενθουσιώδεις και εκτελούσαν τα καθήκοντά τους πρόθυμα και δυναμικά. Ο νόμος και η τάξη επικρατούσαν σε κάθε γωνιά του Έβρου επειδή τα μέλη των επιτροπών, ήταν καλά οργανωμένα από τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, τόσο από ντόπιους όσο και από εισαγόμενους κομμουνιστές οργανωτές. Η πλειοψηφία του- έλεγαν οι Αμερικανοί- ήταν αντικομμουνιστική, αλλά ήταν ανοργάνωτη και όλοι φοβούνταν να αντιταχθούν ανοιχτά στα επιθετικά, καλά εκπαιδευμένα και πειθαρχημένα κομμουνιστικά στοιχεία. Αυτοί οι αντικομμουνιστές, ανέφεραν οι Αμερικανικές υπηρεσίες, έλπιζαν στην άφιξη των συμμάχων ώστε να μπορούν να εκφράσουν ανοιχτά τις απόψεις τους.

Οι ηγέτες των κομμουνιστών στον Έβρο,  γνώριζαν αυτή την αντίθεση και προωθούσαν μια έντονη προπαγανδιστική εκστρατεία, επαινώντας τον ρόλο που έπαιξαν κατά τις σκοτεινές μέρες της κατοχής, υπογραμμίζοντας μάλιστα ότι χωρίς εξωτερική βοήθεια έδιωξαν τον εχθρό από το νομό. Η προπαγάνδα που χρησιμοποίησαν οι κομμουνιστές ήταν αληθινή και ως εκ τούτου πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστεί, παρατηρούσαν οι Αμερικανοί. Οι κομμουνιστές είχαν σημειώσει τη μεγαλύτερη πρόοδο στις οργανώσεις νεολαίας.

Σε ό,τι αφορά το μάχιμο κομμάτι του αντιστασιακοί κινήματος, υπολόγιζαν οι Αμερικανοί πράκτορες, ότι οι ένοπλοι αντάρτες στον Έβρο αριθμούσαν πλέον πάνω από 25.000 άνδρες. Οι περισσότεροι άνδρες χαρακτηρίζονταν «εφεδρείες» και οργανώνονταν σε ομάδες στα χωριά τους. 

*Διδυμότειχο: Παρέλαση Ελασιτών ανταρτών κατά την απελευθέρωση. Στο σπίτι με τα δύο μπαλκόνια, δολοφονήθηκε από τον ΕΛΑΣ το 1942,  

ο νομάρχης Ιωάννης Φραγκούλης.

 

Με σημαίες και με τραγούδια…

 

 

Τις μέρες της απελευθέρωσης υπήρξε γενικός πανηγυρισμός σε όλο τον βόρειο Έβρο. Ελληνικές σημαίες αναρτήθηκαν παντού και περιστασιακά εμφανίζονται αμερικανικές, βρετανικές και ρωσικές σημαίες, πιθανώς λόγω της μικρής προσφοράς ξένων σημαιών. Διάφορες μπάντες έπαιζαν- όχι τον Εθνικό Ύμνο- αλλά επαναστατικά πατριωτικά τραγούδια, που συνέθεσαν και τραγούδησαν πρόσφατα η ΕΠΟΝ (η κομμουνιστική οργάνωση της νεολαίας) και ο ΕΛΑΣ.

Εν τω μεταξύ επειδή υπήρχαν διάφορα επείγοντα αιτήματα από τον Έβρο, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου σε συνεννόηση με τον υπουργό Οικονομικών Αλέξανδρο Σβώλο, αποφάσισαν αμέσως να στείλουν τους υπουργούς Πορφυρογένη (ΚΚΕ) και Λαμπριανίδη στον Έβρο ως εκπροσώπους της ελληνικής κυβέρνησης, η οποία σημειωτέον μπήκε στην Αθήνα και ύψωσε την ελληνική σημαία στην Αθήνα στις 13 Οκτωβρίου 1944.

Στο Διδυμότειχο το περιφερειακό Λαϊκό Δικαστήριο ξεκίνησε στις 30 Σεπτεμβρίου 1944 τη δίκη 18 κατηγορουμένων πληροφοριοδοτών των Γερμανών, παρά το διάταγμα της ελληνικής κυβέρνησης εναντίον τέτοιων δικών από Λαϊκά Δικαστήρια που είχε ανακοινώσει ο Παπανδρέου από τις 4 Σεπτεμβρίου. Μέχρι τις 2 Οκτωβρίου, κατά τις Αμερικανικές πληροφορίες, οκτώ άτομα είχαν δικαστεί. Από αυτούς, τέσσερις καταδικάστηκαν σε θάνατο, δύο αφέθηκαν ελεύθεροι και για δύο αναβλήθηκαν οι δίκες για συγκέντρωση περαιτέρω πληροφοριών.

Σπίτια στον Έβρο, που κάηκαν κατά τη διάρκεια της γερμανικής υποχώρησης, περίπου 250 συνολικά, ξαναχτίζονται γρήγορα από τους κατοίκους. Αναμένονταν ότι μέσα σε δύο ή τρεις εβδομάδες τα σπίτια θα ήταν κατοικήσιμα. Ωστόσο, τα κλινοσκεπάσματα και τα έπιπλα που καταστράφηκαν έπρεπε να αγορασθούν από έξω.

Οι Γερμανοί που κρατούνταν στο Διδυμότειχο, κατανεμήθηκαν στο Σουφλί, την Κορνοφωλιά και τις Φέρες, όπου θα βοηθούσαν τους ντόπιους πολίτες να ξαναχτίσουν τα καμένα σπίτια. Όλη η απαραίτητη ξυλεία είχε κοπεί και βρίσκονταν στο Σουφλί. Οι ίδιοι οι κρατούμενοι ζήτησαν άδεια να εργαστούν.

*Φωτογραφία του Διδυμοτείχου από Γερμανό στρατιώτη (Αρχείο Μιλτιάδη Δημητριάδη). 

 

 

 

Ο άγνωστος δήμιος των Ναζί, με έδρα το Διδυμότειχο

 

 

Έχει ενδιαφέρον γιατί είναι άγνωστο γεγονός, ότι οι Αμερικανοί πράκτορες είχαν εντοπίσει τουλάχιστον από τον Μάρτιο του 1944 τον αρμόδιο για τις εκτελέσεις ομήρων. Επρόκειτο για τον Γερμανό αξιωματικό, που ως υπεύθυνος έδινε διαταγές για την εκτέλεση ομήρων στο Διδυμότειχο, την Ορεστιάδα και τις Φέρες και ήταν ο υπολοχαγός Καρλ Κούλνερ διοικητής της Γκεστάπο στο Διδυμότειχο. Ο υπολοχαγός Κούλνερ, διέταξε τις εκτελέσεις παρά τις αντιρρήσεις του λοχαγού Μάγιερ, του Kreiskommandant στο Διδυμότειχο. Από τότε είχαν ψυχρανθεί οι σχέσεις αυτών των δύο. Ο υπολοχαγός Κούλνερ είχε υπηρετήσει ως λοχίας κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου υπό τον τότε λοχαγό, και πλέον στρατάρχη Ρόμμελ.

Ο λοχίας Χαρτ Κλάινερ, ο οποίος διοικούσε την Αστυνομία στην Ορεστιάδα, θεωρήθηκε υπεύθυνος για τους θανάτους πέντε ομήρων, που εκτελέστηκαν εκεί. Ο Λοχίας Κλάινερ ήταν Τσέχος, που έζησε στη Γερμανία πριν από τον πόλεμο και εργάστηκε στον τραπεζικό κλάδο. 

 *Μοναστηράκι Έβρου: Εικόνα από σαμποτάζ των ανταρτών στη σιδηροδρομική γραμμή.

 

Στο στρατόπεδο των πρακτόρων των ΗΠΑ

 

 

Στις αρχές του 1944 ο γνωστός Ελληνοαμερικανός πράκτορας με έδρα την Αδριανούπολη, Αλέκος Γεωργιάδης, αντιμετώπισε προβλήματα υγείας και χρειάστηκε νε μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη για θεραπεία και για υπηρεσιακές συνεννοήσεις. Στη συνέχεια αναχώρησε αεροπορικώς για το Κάιρο συνοδευόμενος από τον ταγματάρχη Έντουαρντς.

Τότε στην αμερικανική πρεσβεία της Άγκυρας, παραιτήθηκε η πράκτορας Βιρτζίνια Γκρέις, η οποία όμως θα επέστρεφε στις 4 Φεβρουαρίου στην Τουρκική πρωτεύουσα για να βοηθήσει τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες στις δραστηριότητές τους στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με τα έγγραφα της συλλογής Vlanton ο Αλέκος Γεωργιάδης απηύθυνε πρόσκληση στις νέες ομάδες των ανταρτών στο Βόρειο Έβρο για μια συνάντηση, αλλά αυτοί δεν εμφανίστηκαν στο σημείο συνάντησης που είχε οριστεί, όπου τους ανέμενε ο πράκτορας Μάρτι. Αυτός πάντως ανέφερε ότι οι τρεις επικεφαλής Ρέγκας, Μήτας και Πετριτζίκης πλαισιώθηκαν από άλλους επτά άνδρες με κάποια πολιτική ικανότητα.

*Η ιδιόγραφη υπογραφή του Ελληνοαμερικανού πράκτορα Αλέκου Γεωργιάδη

Όταν επέστρεψε ο Αλέκος Γεωργιάδης στην Αδριανούπολη και άρχισε τις επαφές του με τους αντάρτες οι Αμερικανοί πληροφορήθηκαν  τα πρώτα νέα για την αναδιοργάνωση που έλαβε χώρα στον Έβρο μετά την έλευση του Αθηνόδωρου Κατσαβουνίδη Η άφιξη του Αθηνόδωρου στον Έβρο με τέσσερις βοηθούς απευθείας από το αρχηγείο του ΚΚΕ, οδήγησε σε ραγδαίες εξελίξεις κατά το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Φεβρουαρίου. Ο Οδυσσέας, ηγέτης κατά τη διάρκεια του περασμένου έτους, οδηγήθηκε σε δίκη ως απατεώνας και εκτελέστηκε.

Υπήρχαν τότε στις μυστικές υπηρεσίες αρκετά πειστικά στοιχεία ότι ο Οδυσσέας ήταν επίσης «Βουλγαρογερμανός πράκτορας». Συνάδελφοι του Οδυσσέα που εξακολουθούσαν να κρατούνται εν αναμονή της δίκης τους ήταν: ο Κώστας (σ.σ. δεν προσδιορίζεται ποιος Κώστας), που θεωρείται υπεύθυνος για τον θάνατο του ταγματάρχη Σταθάτου (;) ο Τηλέμαχος, επικεφαλής του Τάγματος Θανάτου, που τρομοκρατούσε τους κατοίκους του Έβρου, ο Φλέσσας, σωματοφύλακας του Οδυσσέα· και ο Μπαγιώτας (Μίμης), Γραμματέας του τοπικού τμήματος του ΚΚΕ.

 

*Βούλγαροι αντιναζιστές του αντάρτικου τάγματος Βασίλ Λέφσκι, φωτογραφημένοι στο Διδυμότειχο το 1944 

 

 

Η ατμόσφαιρα που επικρατούσε

 

 

Τέλη του 1944 και αρχές του 1945 οι Αμερικανοί υπολόγιζαν ότι  περίπου το 75% της περιφερειακής και τοπικής ηγεσίας στη Θράκη βρίσκονταν στα χέρια των κομμουνιστών. Η κομμουνιστική ηγεσία ήταν ιδιαίτερα ισχυρή στο Σουφλί, την Αλεξανδρούπολη, τη Καβάλα, τις Σέρρες, τη Δράμα, την Ξάνθη, το Διδυμότειχο και την Κομοτηνή (κατά σειρά σχετικής ισχύος). Η συζήτηση για τον «ταξικό πόλεμο» ήταν συνηθισμένη μεταξύ των ηγετών της αριστεράς

Ο Λάμπρος (Νίκος Κανακαρίδης), γενικός γραμματέας του ΕΑΜ Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, πρόσφυγας από τη Μικρά Ασία, παλιό μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος και πρώην καθηγητής στο Λύκειο Καβάλας, ήταν ο πραγματικός ηγέτης της περιοχής.

Έκανε συχνά ταξίδια στη Βουλγαρία από τη βάση του στην Κομοτηνή.

Έτσι, η δημόσια τάξη είχε διατηρηθεί άριστα στις πόλεις και τα χωριά. Δεν υπήρχαν κλοπές, ούτε καβγάδες, ούτε εγκλήματα, εκτός από τις πολιτικές συλλήψεις.

Στον Έβρο ειδικά, ο προεδρεύων στη Νομαρχία είχε αντικατασταθεί, για λόγους υγείας, και η έδρα της τοπικής αυτοδιοίκησης μεταφέρθηκε από το Διδυμότειχο στην Αλεξανδρούπολη. Ο νέος πρόεδρος της Νομαρχίας ορίσθηκε ο Τζεβελέκης (Βύρων), πρώην δεξί χέρι του καπετάν Οδυσσέα, ο οποίος ως γνωστόν εκτελέστηκε από του αντάρτες του.

Οι Αμερικανοί θεωρούσαν ότι ο δικηγόρος Τζεβελέκης δεν ήταν πολύ ικανός και ότι τον καθοδηγούσε εύκολα ο Λάμπρος.

Στην περιοχή της Κομοτηνής η πολιτική τρομοκρατία ήταν μεγαλύτερη.

Η Κομοτηνή, μια παραδοσιακά συντηρητική πόλη με μεγάλη μουσουλμανική μειονότητα, είχε μια ισχυρή δημοκρατική οργάνωση, με μεγάλη συμμετοχή. Μόλις ξεκίνησαν οι συγκρούσεις των Δεκεμβριανών στην Αθήνα, οι επικεφαλής της οργάνωσης συνελήφθησαν ως κερδοσκόποι και ως μέλη της «μαύρης αντίδρασης» και η λέσχη που διατηρούσαν  έκλεισε εντελώς. Τα μέλη της οργάνωσης σιωπούσαν λόγω τρόμου.

Ο Τούρκος πρόξενος στην Κομοτηνή δήλωνε ότι το 90% των εκεί Μουσουλμάνων θα ψήφιζαν το δημοκρατικό ψηφοδέλτιο στις προσεχείς εκλογές. Δήλωνε επίσης ότι οι κομμουνιστές εκεί, διατηρούσαν στενές διασυνδέσεις με το Βουλγαρικό Κομμουνιστικό Κόμμα και έχουν καθημερινές επαφές στα σύνορα, και ότι 3.000 τουφέκια και άφθονα πυρομαχικά είχαν φτάσει στα χέρια του ΕΛΑΣ τον τελευταίο μήνα από τους Βούλγαρους. Οι συνθήκες στη Βουλγαρία, και πάλι σύμφωνα με τον Τούρκο πρόξενο, ήταν πολύ χειρότερες από ό,τι στην Ελλάδα. Οι Βούλγαροι Κομμουνιστές, ενθαρρυμένοι και βοηθούμενοι από τους Ρώσους, δημιουργούσαν χάος.

Οι συνθήκες στην Ξάνθη, τις Σέρρες και τη Δράμα ήταν παρόμοιες με εκείνες στην Έβρο και την Κομοτηνή.

Μιας μορφή προειδοποιητικής τρομοκρατίας στον Έβρο, ήταν η διάδοση φημών από την πλευρά των κομμουνιστών, ότι αν το κόμμα τους χάσει, στις προσεχείς εκλογές θα χυθεί πολύ αίμα. Αυτό έδειχνε να αποτελεί μέρος της τρομοκρατικής τους πολιτικής, συμπέραινα οι Αμερικανοί πράκτορες. Οι Τούρκοι από την πλευρά τους διαμαρτυρήθηκαν στην ελληνική πρεσβεία στην Άγκυρα ότι το ΕΑΜ διαδίδει αντιτουρκική προπαγάνδα και απαιτεί την επιστροφή της Ανατολικής Θράκης στην Ελλάδα. Η πηγή των ΗΠΑ πάντως ανέφερε, ότι δεν υπήρχαν στοιχεία αντιτουρκικής προπαγάνδας στη Θράκη.

*Αμερικανικό έγγραφο, που περιγράφει την ατμόσφαιρα στον Έβρο κατά τη φάση της απελευθέρωσης

 

Κάνει την εμφάνισή της η ΟΥΝΡΑ

 

 

Το Δεκέμβριο του 1944 στα χέρια του ΕΛΑΣ, υπήρχαν 200 Γερμανοί κρατούμενοι, που ήταν καλά στην υγεία τους. Το μόνο αναγνωρισμένο νόμισμα ακόμα ήταν το Βουλγαρικό λέβα, το οποί στην ελεύθερη αγορά  είχε μηδαμινή αξία. Μία αγγλική λίρα ισοδυναμούσε με 3.000 λέβα, αν και το ΕΑΜ είχε καθορίσει ως επίσημη ισοδυναμία. Μία αγγλική λίρα προς 600 λέβα.

Τον Ιανουάριο του 1945 η κατάσταση στη Θράκη ήταν δραματική λόγω έλλειψης βασικών ειδών διαβίωσης, όπως είναι τα φάρματα τα είδη ένδυσης και υπόδησης κ.ά. Η ΟΥΝΡΑ έκανε την εμφάνισή της και διένειμε κάποια είδη, όμως οι ανάγκες ήταν τεράστιες. Ο κόσμος έλεγε στους αξιωματούχους της ΟΥΝΡΑ στη Θράκη: «Για όνομα του Θεού, πείτε στην κυβέρνησή σας την πραγματική κατάσταση του λαού μας και δηλώστε ότι η μεγάλη μας ελπίδα είναι στην Αμερική. Δεν έχουμε καμία εμπιστοσύνη στους Βρετανούς, οι οποίοι χρησιμοποιούν την ανακούφιση για να μας επιβάλουν πολιτικά ζητήματα. Θα πολεμήσουμε μέχρι θανάτου για την ελευθερία μας. Η έκκληση είναι τόσο ειλικρινής όσο και γενική και ότι τα φάρμακα, τα παπούτσια και τα ρούχα, πρέπει να φτάσουν σύντομα σε αυτήν την περιοχή».

*Το επίμαχο απόσπασμα από τα Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία.

Και κάτι, που πιθανόν να οφείλεται σε κακή μετάφραση, γιατί δεν προκύπτει από άλλες πηγές. Στα τέλη Μαρτίου του 1945, ο επικεφαλής του ΕΛΑΣ Έβρου Βαγγέλης Κασάπης, γνωστός ως καπετάν Κρίτων εκφώνησε ομιλία στο Διδυμότειχο, δηλώνοντας ότι η Μακεδονία και η Θράκη, θα παραχωρούνταν στη Βουλγαρία!!! Η πληροφορία αυτή περιέχεται σε έγγραφο της OSS, για την πολιτική κατάσταση στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, με ημερομηνία 19 Απριλίου 1945.        

Το Φεβρουάριο του 1945 οι διώξεις των αριστερών άρχισαν να γενικεύονται. Οι Αμερικανοί με βάση τις πληροφορίες που συγκέντρωναν είχαν την αίσθηση ότι οι ηγέτες του ΕΑΣ σε Θράκη και Ανατολική Μακεδονία είχαν ελάχιστες ελπίδες αμνηστίας και, ως εκ τούτου, «άρχισαν να ετοιμάζονται να αντισταθούν στη σύλληψη».

Οι πληροφορίες έλεγαν ότι μονάδες του ΕΛΑΣ, μετακινούνταν σε αμυντικές θέσεις στα βουνά, σε μια γραμμή βόρεια των Σερρών- Δράμας- Ξάνθης και Κομοτηνής. Επίσης είχε ακουστεί ότι έχουν σταλεί αποθέματα τροφίμων από τον ΕΛΑΣ στην περιοχή γύρω από το Κάτω Νευροκόπι, ακριβώς νότια των βουλγαρικών συνόρων. Πηγές θεωρούσαν ότι, εκτός εάν εκδιωχθούν βίαια, «οι ΕΛΑΣίτες δεν θα παραιτηθούν από την εξουσία τους σε μια περιοχή που έχει τελούσε πλήρως υπό τον έλεγχό τους τελευταίους μήνες. Στους κύκλους επικρατούσε γενικά η άποψη ότι μια «αποχώρηση στη Βουλγαρία με τη βοήθεια των Βουλγάρων Κομμουνιστών» θα αποτελούσε την έσχατη λύση».

Στον Έβρο ο καπετάν Τηλέμαχος, πρώην Πολιτικός Επίτροπος του ΕΛΑΣ από το Πύθιο και πρωτοπαλίκαρο του Οδυσσέα, επέστρεψε λόγω των διώξεων των αριστερών, στα βουνά για να ξαναρχίσει την αντάρτικη ζωή με μια μικρή ομάδα πρώην μελών του ΕΛΑΣ.

*Από μια επίσκεψη του νομάρχη Έβρου Ιωάννη Φραγκούλη στις Φέρες (Αρχείο συλλόγου "Βήρα"). 

 

Εύρισκαν καταφύγιο στο Χάσκοβο

 

 

Αρκετές χιλιάδες Έλληνες αριστεροί που διέφυγαν από την Ελλάδα μετά τον Ιανουάριο του 1945, όταν άρχισαν οι διωγμοί, βρίσκονταν στο γειτονικό Χάσκοβο της Βουλγαρίας. Πηγές των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών εκτιμούσαν ότι το σύνολο αυτών των φυγάδων στο Χάσκοβο υπερέβαιναν τις 25.000 και πίστευαν ότι οι Βούλγαροι είχαν κάνει στο Χάσκοβο ένα είδος γενικού σημείου συγκέντρωσης γι’ αυτούς τους φυγάδες.

Οι Έλληνες κομμουνιστές ηγέτες από τον Έβρο που είχαν καταφύγει στη Βουλγαρία και οι οποίοι θεωρούνταν από τις ελληνικές αρχές ως οι πιο επικίνδυνοι και οι πιο ενεργοί στην προσπάθεια διατήρησης επικοινωνιών μεταξύ τους στη Βουλγαρία και των κομμουνιστών που εξακολουθούν να παραμένουν στον Έβρο, ήταν ο Μάνος (γνωστός ως Καπετάν Μάνος), ο Αγγελάκης, ο Κόλιας και ο Ψυράκης. Μια άλλη υποπηγή ανέφερε, ότι ο ταγματάρχης του ΕΛΑΣ, Παπαδόπουλος, ο οποίος ήταν προηγουμένως αρτοποιός στη Νέα Ορεστιάδα και στη συνέχεια έγινε διοικητής του ΕΛΑΣ εκεί, κατέφυγε στη Βουλγαρία από το Μάιο του 1945. Ένα από τα κύρια σημεία διέλευσης για τους αριστερούς αγγελιοφόρους μεταξύ Βουλγαρίας και Βόρειου Έβρου ήταν ανατολικά των Δικαίων.

Η ίδια υποπηγή πίστευε ότι πιστεύει ότι αυτή η επικοινωνία θα διακοπεί, με την τοποθέτηση επτά ή οκτώ χωροφυλάκων σε κάθε ένα από τα χωριά που πλαισιώνουν τα Δίκαια ανατολικά και δυτικά.

Στον Έβρο εν τω μεταξύ το 1945 κανένα μέλος της παλιάς κομμουνιστικής οργάνωσης του νομού δεν εμφανίζονταν… Οι ηγέτες συνελήφθησαν και άλλοι διέφυγαν στη Βουλγαρία. Η διαφυγή τους ήταν εύκολη, καθώς αυτό ήταν το τελευταίο τμήμα της Ελλάδας, που καταλήφθηκε από βρετανικές και ελληνικές εθνικές δυνάμεις τον Απρίλιο του 1945.  

Μερικές μικρές ένοπλες ομάδες, που επανδρώνονταν από πρώην άνδρες του ΕΛΑΣ κυκλοφορούσαν στα βουνά του κεντρικού και βορειοδυτικού Έβρου μέχρι τις αρχές Αυγούστου 1945. Από τότε δεν σημειώθηκαν περιστατικά, που να μπορούν να αποδοθούν σε τέτοιες ομάδες. Ένας αξιωματικός που διοικούσε ένα λόχο Εθνοφρουράς στο Μικρό Δέρειο, εξηγούσε συγκεκριμένα ότι οι εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές στην περιοχή του δεν μπορούν να αποδοθούν σε τέτοιες ομάδες, όπως υποστήριζαν ορισμένα δημοσιεύματα αθηναϊκών εφημερίδων που τις απέδιδαν σε κομμουνιστές. Αντίθετα, οι δασικές πυρκαγιές φαίνονταν να έχουν ξεκινήσει από χωρικούς και βοσκούς που σκόπευαν να επωφεληθούν από την προμήθεια ξυλείας ή να αυξήσουν την έκταση γης κατάλληλης για βοσκότοπους.

Πάντως όπως γράφει και ο Βαγγέλης Κασάπης ή Κρίτων («Ο εμφύλιος στον Έβρο» έκδοση 1999) στις αρχές Μαρτίου 1945, έφτασαν στο νομό Έβρου αγγλικά στρατεύματα (κυρίως αποικιακά). Στους Άγγλους παραδόθηκε ο οπλισμός του 81^ου συντάγματος του ΕΛΑΣ, όπως όριζε η συμφωνία της Βάρκιζας. Μια μεγάλη ποσότητα όπλων θάφτηκε με απόλυτη μυστικότητα από τον καπετάν Κρίτωνα στα ορεινά της Κορνοφωλιάς. Στις 29 Μαρτίου αποβιβάστηκαν στην Αλεξανδρούπολη και οι δυνάμεις του 101 Τάγματος Εθνοφυλακής του Ελληνικού Στρατού.                       

*Εικόνα του Διδυμοτείχου κατά την Κατοχή.

 

Η «Απαγορευμένη Ζώνη»

 

Η περίφημη «Απαγορευμένη Ζώνη» του Έβρου που συζητιόταν έως τη δεκαετία του 1980 περίπου και η Τουρκία ισχυρίζονταν ότι επιβλήθηκε από την Ελλάδα για να ελέγχονται οι ορεινοί μουσουλμανικοί πληθυσμοί της Ροδόπης, επιβλήθηκε το Σεπτέμβριο του 1945 από τις τοπικές στρατιωτικές αρχές. Αρκετά χρόνια αργότερα είχε γίνει αποδεκτή και από το ΝΑΤΟ ως τμήμα των συνόρων του Δυτικού κόσμου σε σχέση με τις χώρες του λεγόμενου Παραπετάσματος.

Σύμφωνα με έγγραφο της συλλογής Vlanton κάποια στιγμή τον Σεπτέμβριο του 1945, οι ελληνικές στρατιωτικές αρχές στον Έβρο, με τη συνεργασία των τοπικών πολιτικών αρχών, χαρακτήρισαν ένα τμήμα του Έβρου ως «απαγορευμένη ζώνη». Σε αυτή τη ζώνη, η μετακίνηση των πολιτών περιοριζόταν σε όσους είχαν εξασφαλίσει ειδική άδεια από τις πολιτικές και αστρονομικής αρχές, για κάθε συγκεκριμένο ταξίδι.

Η ζώνη δεν ήταν σαφώς καθορισμένη και περιγράφηκε ποικιλοτρόπως από αξιωματικούς και άλλους ως «επικίνδυνη περιοχή του Έβρου μεταξύ Βουλγαρίας και Τουρκίας» ή «εντός 30 χιλιομέτρων από τα τουρκικά και βουλγαρικά σύνορα» ή «οπουδήποτε προσπαθούν να κινηθούν οι κομμουνιστές». Υπήρξε μάλιστα αμηχανία, ακόμη και στο αρχηγείο του συντάγματος της Εθνοφρουράς στην Καβάλα, ενώ γεννήθηκε η εντύπωση ότι υπήρχε κάτι «αυθαίρετο ή αμφισβητήσιμης νομιμότητας» στο μέτρο αυτό.

*Η φωτογραφία αυτή υπάρχει σε άρθρο του John Mancini, που δημοσιεύθηκε το 2009 στο αμερικανικό blog Warfare History NETWORK με την ακόλουθη λεζάντα σε  μετάφραση: "Κατηγορούμενος ως προδότης, αυτός ο Έλληνας αντάρτης ανακρίνεται εκτενώς σχετικά με πληροφορίες που παρείχε στους Γερμανούς. Ο αιχμάλωτος εκτελέστηκε αργότερα από τους Αντάρτες του Έβρου" .

Και απαράδεκτα «καμώματα»

 

 

 

Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στη Θράκη, ο Αμερικανός υποπλοίαρχος Τόμας Σπένσερ ήταν φιλοξενούμενος του νέου Γενικού Διοικητή Θράκης, που τοποθέτησε η κυβέρνηση Γεωργίου  Παπανδρέου,  του Αλέξανδρου Παπαθανάση, με την ευκαιρία της πρώτης επίσκεψής του στις πόλεις Σουφλί, Διδυμότειχο και Ορεστιάδα.

Μονάδες της Εθνοφρουράς είχαν εισέλθει σε αυτές τις πόλεις μόλις μία ημέρα πριν από την άφιξη του Γενικού Διοικητή. Αλλά όπως παρατήρησε ο Σπένσερ «κάπως δυστυχώς, οι μονάδες που στάλθηκαν σε αυτήν την περιοχή είχαν στρατολογηθεί στην Πελοπόννησο και έτσι ήταν προφανώς διατεθειμένες να περιφρονούν αυτούς, που ένας αξιωματικός περιέγραψε ως «αυτούς τους μισούς Τούρκους». Η υποδοχή φαίνεται να ήταν αρκετά εγκάρδια παρ' όλα αυτά, αυτό συνέβη, σίγουρα».

Από την Αλεξανδρούπολη βόρεια, γινόταν όλο και πιο φανερό ότι, αν και οι ίδιες οι πόλεις δεν είχαν υποφέρει πολύ άσχημα κατά την περίοδο της κατοχής, υπήρχε αρκετή λανθάνουσα ανησυχία για το μέλλον. Ο πιο συχνά εκφρασμένος φόβος ήταν ότι οι Βούλγαροι, υποστηριζόμενοι από τους Ρώσους, ίσως να ήταν ακόμη σε θέση να προωθήσουν την αξίωσή τους για διέξοδο στο Αιγαίο, οπότε οι πόλεις στα βόρεια, θα βρίσκονταν σε έναν «διάδρομο» τόσο άβολο όσο ο πολωνικός». Πολωνικός διάδρομος, είναι η γνωστή διεκδικούμενη από Γερμανούς και Πολωνούς, λωρίδα του Ντάντσιχ.

Οι μέρες της απελευθέρωσης του 1944 και όσες ακολούθησαν ήταν ημέρες χαράς παρά τα τεράστια προβλήματα, που άφησε πίσω της η Κατοχή αλλά και ελπίδων. Μόνο που εκείνες οι ελπίδες άργησαν να εκπληρωθούν γιατί δυστυχώς για την Ελλάδα, ακολούθησαν τα χρόνια του εμφυλίου, που βύθισαν ολόκληρη τη χώρα στην καταστροφή, όταν όλα τα κράτη, έσπευσαν να επιτύχουν ανόρθωση, ανάπτυξη και πρόοδο.

 

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

 

 

ΠΗΓΕΣ

*Εθνικά Αρχεία ΗΠΑ (συλλογή Vlanton στον ΕΛΙΑ- ΜΙΕΤ)

  

 

 

 

 

Γιατί οι ΕΛΑΣιτες, εκτέλεσαν τον καπετάν Οδυσσέα στη Λευκίμη Έβρου το 1944;

*Η ανέκδοτη προκήρυξη των ανταρτών του Έβρου 

για την καταδίκη και εκτέλεση του καπετάν Οδυσσέα το 1944

*Μια ανέκδοτη προκήρυξη

των ανταρτών, δίνει απάντηση

στο αδυσώπητο «γιατί»

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

                Η εκτέλεση καπετάνιου από τους ίδιους τους συντρόφους του, μετά από απόφαση ανταρτοδικείου, αποτελεί ίσως μοναδική περίπτωση στα χρονικά της Κατοχής στην Ελλάδα. Πρόκειται για τον καπετάνιο Οδυσσέα (Λευτέρη Γαλεάδη), γραμματέα της κομματικής οργάνωσης ΚΚΕ Ξάνθης, που δικάστηκε και εκτελέστηκε το Φεβρουάριο του 1944 στη Λευκίμη Έβρου.

                Αξίζει να αναφέρουμε επίσης ότι στις 5 Απριλίου 1941, πριν ακόμα συνθηκολογήσει η Ελλάδα με τη Ναζιστική Γερμανία,  η Περιφερειακή Επιτροπή του ΚΚΕ Ανατολικής Μακεδονίας και Δυτικής Θράκης αποφάσισε να δημιουργήσει οργάνωση Εθνικής Αντίστασης με την επωνυμία ΜΕΣ (Μέτωπο Εθνικής Σωτηρίας). Γραμματέας της ορίσθηκε ο καπνεργάτης  Λευτέρης Γαλεάδης (κατοπινό ψευδώνυμό του, Οδυσσέας) ο οποίος σε συγκέντρωση στην πλατεία της Ξάνθης εξήγησε την ανάγκη της εθνικής ενότητας και τους σκοπούς του Μετώπου Εθνικής Σωτηρίας για την επιβίωση του λαού και την οργάνωση της ένοπλης αντίστασης εναντίον του εισβολέα.

                Εσχάτως είχα τη χαρά να πάρω στα χέρια μου, μια προκήρυξη των ανταρτών της εποχής εκείνης, που εξηγούν γιατί εκτέλεσαν τον καπετάν Οδυσσέα. Είναι ανέκδοτη και περιλαμβάνεται στις  ανεκτίμητες συλλογές του φίλου μου συλλέκτη Μιχάλη Πατέλη, τον οποίο ευχαριστώ πολύ από τη θέση αυτή. Είναι ένα κείμενο που φωτίζει τα αμείλικτα «γιατί» της εποχής εκείνης.

Η ΜΑΧΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΞΑΔΩΝ- ΜΑΪΟΣ ΤΟΥ 1949

*Ανταρτίνες συλληφθείσες στη Μάχη των Μεταξάδων

*Βομβαρδιζόμενοι οι άμαχοι.

 έπιναν τα ούρα τους

*Πετούσαν λεμόνια τα αεροπλάνα,

για τους λιπόθυμους

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

               Το διάστημα από 15 έως 20 Μαΐου 1949, υπήρξε κρίσιμο και για το αντάρτικο κίνημα αλλά και για τις κυβερνητικές δυνάμεις. Μιλάμε για την πενθήμερη μάχη των Μεταξάδων. Ήταν η μεγαλύτερη και τελευταία μεγάλη και αιματηρή μάχη στον νομό Έβρου.

                Οι Μεταξάδες ένα σημαντικό κεφαλοχώρι εγγύς των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, είχε υποστεί πολλές επιθέσεις των ανταρτών, όπως είδαμε σε προηγούμενες αφηγήσεις, από τότε που άρχισε ο εμφύλιος.

                Το Μάιο του 1949, είχε οχυρωθεί καλύτερα, αφού τότε έδρευε εκεί ένας Λόχος  Ανιχνευτών του 81ου Ελαφρού Συντάγματος Πεζικού και είχαν γίνει οχυρωματικά έργα. Επελέγη ως στόχος για λόγους αντιπερισπασμού, επειδή ο στρατός είχε επιτύχει σημαντικές νίκες σε άλλα σημεία της χώρας, εγκλωβίζοντας σταδιακά τους αντάρτες προς τα βόρεια σύνορα της χώρας.

          Πριν φτάσουμε όμως στη Μάχη των Μεταξάδων πρέπει να δούμε τι συνέβαινε στις τάξεις των αναρτών. Ο Αλεξανδρουπολίτης καπετάν Κρίτωνας (Βαγγέλης Κασάπης) είχε ανακληθεί στο Γενικό Στρατηγείο στο Γράμμο, αφού είχε αρχίσει να πέφτει στη δυσμένεια της ζαχαριαδικής ομάδας του ΚΚΕ. Από εκεί εστάλη στο Μπούλκες και στο Βουκουρέστι και επανήλθε ξανά στον Έβρο με δική του επιμονή, αφού προηγουμένως Ζαχαριάδης, Παρτσαλίδης και Γούσιας του συνέστησαν (σελ.345) προσδιορίζοντας τα νέα καθήκοντά του: «Η επιτυχία σας δεν θα κριθεί από τις μάχες που θα κερδίσετε αλλά από τον αριθμό των καινούργιων ανταρτών που θα επιστρατεύσετε». Ήταν φανερό, ότι οι δυνάμεις των ανταρτών όλο και λιγόστευαν…

Η μάχη της Κυριακής Έβρου, το 1947 και η ήττα του στρατού

*Στην Αθήνα πανηγυρίζει ο Τύπος, ότι ανακατελήφθη η Κυριακή, 

αλλά κατόπιν εορτής, δυστυχώς...

*Αιχμαλωσία ενός Τάγματος Πεζικού

*Η ανάπτυξη του αντάρτικου στη Θράκη

ανησυχούσε την ηγεσία του στρατεύματος

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

                Η Κυριακή Έβρου, μετά τον Κόρυμβο, ήταν τα καυτά εκείνα γεωγραφικά σημαδάκια στους στρατιωτικούς χάρτες, που έκαναν τους στρατιωτικούς κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, να ασχοληθούν σοβαρότερα με την αντιμετώπιση των ανταρτών, οι οποίοι με τις πρόσκαιρες νίκες τους εκεί, έδειξαν να επιτυγχάνουν κατ’ αρχήν το στόχο τους για την δημιουργία «ελεύθερης περιοχής» στον ακριτικό νομό.   

                Με 160 κατοίκους σήμερα, η Κυριακή ανήκει διοικητικά στο Δήμο Σουφλίου και βρίσκεται 88 χιλμ. βόρεια της Αλεξανδρούπολης, εγγύς προς τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα.

                Στην Αθήνα, πολιτική και στρατιωτική ηγεσία, πραγματοποιούσαν από τις πρώτες μέρες του 1947, αλλεπάλληλες συσκέψεις για την αντιμετώπιση της κατάστασης. Βασικό ζήτημα ήταν η αναδιάρθρωση της ηγεσίας του στρατεύματος και η αύξηση του αριθμού των στρατευμένων από 115.000 σε 130.000. 

Το αιματηρό χρονικό του 1947 στον Έβρο…

*Επίθεση στρατιωτών κατά οχυρών θέσεων των ανταρτών

*Μάχες, σκοτωμοί και καμένα σπίτια,

*Ο Γολγοθάς σε μια στενή λωρίδα γης

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

          Το 1947, ήταν η δεύτερη τραγική χρονιά του εμφυλίου. Τραγική για την Ελλάδα, τραγική και για τον Έβρο… Το αίμα κυλούσε ασταμάτητο και από τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές… Η χρονιά εκείνη όμως έμελλε να είναι σημαδιακή, καθώς συνέβησαν σημαντικά γεγονότα, στη σπαρασσόμενη χώρα μας.

          Στις 24 Ιανουαρίου μετά την παραίτηση της κυβέρνησης Κωνσταντίνου Τσαλδάρη, σχηματίσθηκε κυβέρνηση εθνικής συνεργασίας υπό τον Δημήτριο Μάξιμο. Πέντε μέρες αργότερα κατέφθασε στην Ελλάδα η Διεθνής Εξεταστική Επιτροπή με απόφαση του ΟΗΕ, η οποία θα διερευνούσε τα αίτια της εμφύλιας σύγκρουσης και τα αίτια που την υποκινούσαν. Στις 12 Μαρτίου ο πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρυ Τρούμαν εξήγγειλε το πρόγραμμα βοηθείας για την Ελλάδα και την Τουρκία, γνωστό ως «δόγμα Τρούμαν» που για τη χώρα μας σήμαινε σταδιακή απαγκίστρωση των Άγγλων και εγκατάσταση των Αμερικανών, οι οποίοι πλέον θα κατεύθυναν αποφασιστικά την οργάνωση των ενόπλων δυνάμεων και της οικονομίας της Ελλάδας, για να διατηρηθεί η χώρα στρατηγικά, στο πλευρό των Δυτικών.  

ΣΤΙΣ 29 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1944 ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΝΕΤΑΙ ΜΕ ΜΑΧΗ ΤΟ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟ- Η ΠΡΩΤΗ ΠΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

*Ο λαός του Διδυμοτείχου ετοιμάζεται να γιορτάσει την απελευθέρωση της πόλης. 

Έφιπποι στα άσπρα άλογα ο Μιχαήλ Παρασχίδης και ο Ανέστης Τάσιογλου, στελέχη του ΕΑΜ.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

         29 Αυγούστου! Μια σημαντική επέτειος, που πέρασε απαρατήρητη. Μιλάμε για την απελευθέρωση της πόλης του Διδυμοτείχου από τα ναζιστικά στρατεύματα Κατοχής τη μέρα αυτή του 1944.

          Ήταν η πρώτη πόλη στην κατεχόμενη Ευρώπη, που απελευθέρωσαν  οι δυνάμεις της Αντίστασης, πολεμώντας με τους Γερμανούς.

          Το απόγευμα της προηγούμενης μέρας 28 Αυγούστου 1944 είχαν απελευθερωθεί οι Φέρες του Έβρου, όταν οι Γερμανοί κυκλώθηκαν από πλήθος λαού πολιτών και κυρίως νεολαίας. Αντιλαμβανόμενοι το μάταιο της συνέχισης ενός αγώνα που είχε αρχίσει να χάνεται, παραδόθηκαν αυτοβούλως.

          Στο Διδυμότειχο όμως, όπου υπήρχε σημαντική δύναμη Γερμανών  χρειάστηκε να διεξαχθεί μάχη μεταξύ των ανταρτών της Αντίστασης και των ναζιστών. Επρόκειτο για το 81 Σύνταγμα του ΕΛΑΣ με καπετάνιο τον Βαγγέλη Κασάπη (Κρίτωνα).

Η ΕΚΤΕΛΕΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΕΤΑΝ ΟΔΥΣΣΕΑ ΤΟ 1944 ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΝΤΑΡΤΕΣ!!!

*Ο καπετάν Οδυσσέας

*Άγνωστα δραματικά περιστατικά 

από την Κατοχή, στο νομό Έβρου 

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

          Η Λευκίμη, ένα όμορφο αλλά απομονωμένο χωριό του Έβρου, ήρθε αυτές τις μέρες στο προσκήνιο της δημοσιότητας με τρόπο δραματικό εξαιτίας της μεγάλης πυρκαγιάς, που κατέκαψε στην περιοχή δεκάδες χιλιάδες στρέμματα, ενός μοναδικού δάσους με σπάνια βιοποικιλότητα. Το χωριό, από τα πολύ παλαιά του νομού, βρίσκεται στις παρυφές του προστατευόμενου δάσους Δαδιάς- Λευκίμης.

Όμως η Λευκίμη, είναι στενά συνδεδεμένη με τρόπο τραγικό, με την ιστορία της Εθνικής Αντίστασης στον Έβρο. Μια από τις μαύρες σελίδες της, άγνωστη στο ευρύ κοινό.

 Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή…

          Ο Οδυσσέας Γαλεάδης, ένας καπνεργάτης από την Ξάνθη, οργανωμένος στο ΚΚΕ, εμφανίσθηκε τον Απρίλιο του 1943 στην περιοχή Σουφλίου και κατόρθωσε να αναλάβει την καθοδήγηση των αριστερών ανταρτικών ομάδων, χωρίς να διαθέτει μάλιστα κομματικά έγγραφα για τη διαπίστευσή του.